Wetenschapper Rosanne Hertzberger:

‘IN EEN WERELD VOL DATA GAAN WE STEEDS MEER OP ONS ONDERBUIKGEVOEL AF’

Microbioloog Rosanne Hertzberger legt graag de vinger op het gebrek aan ratio bij de moderne mens. Onze beslissingen zijn veel minder op feiten gebaseerd dan we zelf denken. 'Mensen laten zich nu vooral leiden door hun omgeving en wat ze online lezen.'

Microbioloog Rosanne Hertzberger legt graag de vinger op het gebrek aan ratio bij de moderne mens. Onze beslissingen zijn veel minder op feiten gebaseerd dan we zelf denken. 'Mensen laten zich nu vooral leiden door hun omgeving en wat ze online lezen.'

tekst: Cleo Scheerboom | foto: Martin Dijkstra


tekst: Cleo Scheerboom | foto: Martin Dijkstra


In uw publicaties en televisieoptredens verbaast u zich over de irrationaliteit van de moderne mens. Wat valt u daarin op?

‘Veel mensen denken dat ze zich door wetenschappelijk bewijs en logica laten leiden bij hun beslissingen. De werkelijkheid is anders. Het merendeel van onze beslissingen nemen we op basis van gut feeling. Dat onderbuikgevoel wordt vaak bepaald door wat anderen doen. Dat is altijd zo geweest. Het verschil is nu dat mensen zich veel minder laten leiden door de overheid, maar vooral door hun omgeving en door wat ze online lezen. Kruidenvrouwtjes en andere zelfbenoemde deskundigen hebben daar alle ruimte. Met een visie die ze niet zelden op Facebook bij elkaar hebben gesprokkeld. De wetenschap wordt daarbij genegeerd.’


Wat zijn de gevolgen daarvan?

‘Irrationaliteit is niet erg, tót je je gezondheid en die van anderen op het spel zet. Neem de actuele discussie over het vaccineren van je kind tegen ernstige ziekten. De vaccinatiegraad in Nederland is nu nog rond de 95 procent, maar elk jaar besluiten meer ouders dat het verstandig is om hun pasgeboren kindje onbeschermd te laten tegen ziekten als polio. Geïnspireerd door publicaties op internet die vaccinatie koppelen aan bijvoorbeeld autisme, al is dat nog nooit ergens bewezen. De cijfers laten zien dat de ontwikkeling van vaccins levens redt. In 1980 waren er meer dan twee miljoen doden door de mazelen, in 2016 minder dan 90.000. Alleen al het mazelenvaccin redt jaarlijks wereldwijd het leven van bijna twee miljoen mensen. Toch twijfelen sommige ouders aan het nut van prikken, mede door berichten hierover op Facebook.’


In Zomergasten noemde u dit vorig jaar ont-ontwikkelen. Wat is dat?

‘Ont-ontwikkelen is de tegenhanger van ontwikkelen. Dat laatste doe je door nieuwe antibiotica, een nieuwe anti-conceptiepil of kunstmest uit te vinden. Maar je kunt ook ont-ontwikkelen. Dat doe je door een twitterbericht te tikken: Deze uitvinding is heel slecht of Van stof X krijg je kanker. Dan hoef je helemaal geen onderzoek te doen.

Ook innovaties in de voedseltechnologie worden zo ont-ontwikkeld. Op internet worden E-nummers, de voedseladditieven die ons voedsel beter maken, onterecht als kankerverwekkend bestempeld. Achteroverleunend kun je online van alles beweren, omdat je ergens wat over hebt gelezen. Als je dat maar overtuigend genoeg brengt, nemen anderen dat klakkeloos over. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling.’


Waarom gevaarlijk?

‘Onderschat het maatschappelijke effect niet van het ongefundeerd afdanken van kennis en technologieën. Het kan leiden tot minder investeringen in nieuwe medicijnen en vaccins door farmaciebedrijven. Als er weinig draagvlak is, leidt dat tot vertraging in de uitbreiding van het Rijksvaccinatieprogramma. Het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, investeert nu een paar miljoen in cursussen waar jeugdartsen leren met ouders om te gaan die hun kinderen niet laten vaccineren. Dat geld kunnen we beter besteden.’


Waar komt die boycot van wetenschappelijke kennis en nieuwe technologieën ineens vandaan?

‘Het heeft veel te maken met onze welvaart. Je bent op een gegeven moment zo lang rijk en zo lang gezond, dat je niet meer weet hoe dat kwam. Mensen zijn ook steeds hoger opgeleid en nemen niet zomaar meer iets aan. Iedereen met enige autoriteit raakt die langzaam kwijt. Dat geldt voor politici, bewindspersonen, de rechter, de dominee en ook voor de wetenschap. In plaats daarvan zoeken we naar mensen die ons de oplossingen bieden. Dankzij internet zijn die binnen handbereik. Net als na de uitvinding van de drukpers is communiceren makkelijker geworden. Ook toen ontstond een periode van verwarring. Wie kunnen we nog geloven, wie heeft autoriteit? Veel mensen vinden nu oplossingen in de religie of bij goeroes. Die laatste groep heeft zijn deskundigheid vaak bij elkaar gegoogeld. Om vervolgens te beweren dat het vaccin tegen kinkhoest in verband wordt gebracht met ernstige voedselallergieën. Klik je door naar de studie die als bewijs wordt aangevoerd, dan zie je dat het gaat om een onderzoeksvoorstel voor een vaccin tegen kinkhoest. Die studie is dus niet eens gestart, maar wie klikt er nou door naar dat protocol?’ >>

‘Onderschat het maatschappelijke effect niet van het ongefundeerd afdanken van kennis en technologieën’

Hoe komt het dat we ons niet laten leiden door de wetenschap?

‘De wetenschap biedt geen eenvoudige oplossingen zoals mensen die graag zien. Dat merkte ik zelf toen ik op zoek ging naar de werking van de BMR-vaccinatie tegen de bof, mazelen en rode hond. Wat zat er precies in die naald die in het been van mijn zoontje verdween? In het vaccin zit een verzwakt virus, dat zorgt voor immuniteit maar zich niet verspreidt in het lichaam. Dat het werkt staat als een paal boven water. Maar waarom het werkt is zelfs voor een gepromoveerd microbioloog niet te begrijpen.'


Hoe nemen we ondanks ons onderbuikgevoel goede beslissingen?

‘Dat start met het besef dat we kuddedieren zijn, en dat er weinig wetenschappelijke onderbouwing is voor veel van onze beslissingen. Ik sprak laatst voor een publiek van landbouwers en vroeg een veehouder of het op basis van rationele overwegingen niet het beste zou zijn z’n melkveehouderij voort te zetten op een industrieterrein. Dit vanwege de uitstoot, het ruimtebeslag en de vervoersbewegingen die bij een boerenbedrijf horen. Natuurlijk vond hij dat onzin; boerderijen horen op het platteland. Je kunt je afvragen of dat een rationele beslissing is, of een gevolg van het ideaalplaatje dat we hebben van een boerderij op het platteland. Iedereen heeft zo zijn eigen irrationele overwegingen.’

Uw eigen ervaring illustreert dat het niet makkelijk is om de juiste informatie te vinden.

‘Het is moeilijk een afgewogen oordeel te vormen omdat we worden overspoeld met informatie. Bijvoorbeeld over klimaatverandering. Welk voedsel duurzaam is of niet, vraagt om een complexe analyse. Bedrijven doen hun uiterste best om zich zo duurzaam mogelijk voor te doen.

Nieuw-Zeelandse appeltelers betalen onderzoek waaruit blijkt dat de kilometers die ons voedsel aflegt geen rol spelen in de duurzaamheid van de appels. Coca-Cola sponsort onderzoek waaruit blijkt dat sporten heel goed is voor de gezondheid van kinderen. Minder cola drinken is dat natuurlijk ook, maar daar gaat het onderzoek niet op in. De ondernemingen liegen niet, maar vertellen niet het hele verhaal.’


Waar vinden we dan betrouwbare informatie om ons gebrek aan ratio te compenseren?

‘Kijk naar de continuïteit van het advies. Het advies van het Voedingscentrum is bijvoorbeeld al decennialang onveranderd: Eet veel groente, eet niet te veel en te vet, niet te veel zout. Ook de overheid is een goede informatiebron. Al helpt het niet dat de overheid soms heel drammerig is. Bij elk bezoek aan het consultatiebureau nu vragen ze steeds of er wordt gerookt in de buurt van de baby. Dan ontstaat een beeld van de overheid die adviseert en alles in goede banen wil leiden. Dat irriteert, want de meeste mensen zijn weliswaar irrationeel, maar zeker niet dom. Bij het maken van je eigen keuze helpt een beetje vertrouwen in de autoriteiten, én vooral gezond verstand.’

Wie is Rosanne Hertzberger?

Rosanne Hertzberger (1984) is microbioloog, schrijver en NRC-columnist. Als wetenschapper onderzoekt ze de werking van goede bacteriën in het menselijk lichaam. Ze deed onderzoek bij de afdeling moleculaire microbiologie van de Amerikaanse Washington University en de Universiteit van Amsterdam. Wetenschappelijke resultaten die met publiek geld worden gefinancierd, moeten volgens haar vrij beschikbaar zijn en daarom deelt zij haar onderzoeksresultaten in blogs. Hertzberger schreef in 2017 het boek Ode aan de E-nummers.